Ⓗ HOANG TICH-CHU (1912-2003) "Repos", 1998

Panneau en bois laqué Signée et datée en bas à droite 99 × 99 cm L'œuvre est accompagnée d’une attestation délivrée par le fils de l’artiste, ainsi que d'une photographie prise avec le fils de l’artiste. HOÀNG TÍCH CHÙ (1912 - 2003) "Nghỉ ngơi", 1998 Sơn mài trên tấm gỗ Ký tên và đề năm ở góc dưới bên phải 99 x 99 cm Tác phẩm đi kèm giấy xác nhận từ con trai họa sĩ, ảnh chụp cùng con trai họa sĩ Dans Repos, le peintre Hoàng Tích Chù (1912-2003) invite le spectateur à pénétrer dans un univers artistique empreint de sérénité et de bon augure. Sur un fond de laque rouge éclatant, deux femmes vietnamiennes en áo dài occupent le centre de la composition, entourées de paons, d’un phénix, de papillons, d’orchidées, de pêches, de kakis, d’un chat et d’un arbre ancien. L’une, assise sur une petite natte, tient un éventail à la main ; l’autre, debout près du tronc, lève les bras pour se peigner les longs cheveux. Un paon déploie sa queue sur une branche morte, tandis qu’un phénix vole au-dessus des personnages, la tête tournée vers eux. Trois papillons voltigent au-dessus d’un massif d’orchidées. Dans la conception traditionnelle vietnamienne de la vie et de la culture, les motifs symboliques obéissent souvent à des ordres propres, indépendants de la réalité. Qu’est-ce qui a donc conduit Hoàng Tích Chù à choisir et à associer ces figures ? A-t-il voulu évoquer la prospérité et les auspices favorables dans une atmosphère de repos nonchalant, ou simplement introduire dans sa peinture des éléments qu’il affectionnait ? Et comment ces motifs familiers sont-ils devenus une œuvre picturale dotée d’une beauté singulière ? Dans Repos, si l’on considère chaque motif séparément, on retrouve aisément les significations qui lui sont traditionnellement attribuées dans la culture orientale. Le paon symbolise l’éclat et la prospérité ; le phénix, oiseau mythique, est associé à la vertu, à la noblesse et à la paix ; l’orchidée évoque l’élévation morale et le raffinement ; le papillon suggère le printemps et l’amour ; la pêche est associée à la longévité et aux auspices favorables. Mais si l’on s’en tient à ces interprétations, toute œuvre recourant à des motifs similaires en viendrait à exprimer un contenu presque identique. La singularité du tableau ne réside donc pas dans la simple addition de significations symboliques, mais dans les relations que le peintre établit entre ces différentes figures. Le paon ne se tient pas au sol : il déploie sa queue sur une branche morte. L’éclat et la souplesse de son plumage contrastent avec les lignes anguleuses et dépouillées de la branche, créant une tension visuelle chargée d’émotion. Les papillons qui volent au-dessus des orchidées relient les fleurs et leurs ailes dans un léger mouvement. Plus haut, le phénix, les ailes déployées, la longue queue ondulante et la tête inclinée vers le bas, semble embrasser du regard toute la scène. La présence simultanée du paon et du phénix crée également un jeu de correspondances intéressant. L’un est un oiseau réel, l’autre un oiseau mythique né de l’imaginaire humain ; l’un est posé sur une branche, l’autre vole dans l’espace. Beauté du réel et beauté de l’idéal coexistent, se répondant tant par leur position dans la composition que par leur capacité à suggérer des significations complémentaires. À côté de ces figures nobles et symboliques, le chat, l’éventail, la petite natte et les pêches — ou kakis — apportent une dimension familière, proche de la vie quotidienne. Les deux femmes ne participent à aucun récit précis et n’échangent ni regard ni geste. Chacune semble habitée par un moment intime, prenant tranquillement le temps de se reposer et de profiter d’un univers entouré par la beauté de la nature et par des signes de bon augure. C’est dans cet état d’esprit que le caractère « dilettante et raffiné »¹ de Hoàng Tích Chù trouve son expression la plus juste. Il n’est pas nécessaire de représenter la richesse pour évoquer la prospérité, ni d’illustrer une légende ancienne pour exprimer des auspices favorables. Les motifs sont choisis pour leur beauté propre, pour la richesse de leurs formes et de leurs lignes, ainsi que pour leur capacité à susciter une émotion esthétique. Le peintre crée ainsi un univers à la fois proche de la vie et riche d’un imaginaire du beau, conçu pour la contemplation et idéalisé. Une autre particularité de Hoàng Tích Chù réside dans sa prédilection pour les formats presque carrés ou carrés. L’équilibre entre la largeur et la hauteur lui permet d’organiser les personnages et les détails selon des directions variées, sans nécessairement dépendre d’un espace construit en profondeur. Dans Repos, les deux femmes forment deux grandes masses figuratives aux attitudes opposées. La femme assise adopte une posture ramassée ; les courbes de ses jambes, de ses bras et de l’éventail composent une structure fermée. La femme debout, au corps allongé, lève les bras vers sa tête tandis que ses longs cheveux retombent, dessinant des rythmes verticaux. Bien qu’elles ne communiquent pas directement, les deux figures sont délibérément reliées par un élément plastique situé entre elles : le paon. Son cou élancé et son plumage largement déployé composent une forme riche en rythme, tout en assurant la liaison entre les deux personnages. Le tronc de l’arbre ancien et ses branches qui s’élèvent puis se ramifient vers la droite contrebalancent les courbes souples des figures humaines, de l’oiseau et des fleurs. À gauche, les papillons et le massif d’orchidées, puis le phénix dans la partie supérieure, prolongent ces rythmes successifs et guident harmonieusement le regard sur toute la surface du tableau. Malgré la richesse des détails, la composition ne donne jamais une impression d’encombrement. Les motifs sont répartis selon des espacements et des densités variés. Entre eux, les plages de fond rouge jouent un double rôle : elles séparent les figures tout en les reliant au sein d’un espace conventionnel, affranchi des règles de la représentation réaliste. Cette conception décorative est mise en œuvre avec une grande liberté par Hoàng Tích Chù. Le décoratif ne réside pas uniquement dans les ornements, les motifs ou les figures chargées de significations traditionnelles, mais aussi dans la manière dont le peintre organise les lignes, les formes, les plages colorées et les espaces vides. Grâce à cette liberté, des figures qui semblent ne pas appartenir à un même espace réel composent néanmoins un ensemble harmonieux, doté de son propre rythme et de son propre ordre. Une laque rouge éclatante recouvre presque toute la surface de l’œuvre. Sur ce fond, les noirs, les bruns et les verts profonds, ainsi que les zones lumineuses et les blancs de la matière de liaison constituée de coquille d’œuf, sont répartis selon des rapports de valeurs qui servent à la fois à caractériser les couleurs et à construire les formes. Tantôt ces tons forment de grandes plages sur les vêtements, l’éventail et les ailes du phénix ; tantôt ils apparaissent sous forme de motifs, de lignes et de petites touches sur le plumage du paon, les ailes des papillons et les fleurs. Ils composent ainsi un réseau de points et de surfaces lumineuses qui parcourt toute la composition. Mis en relation avec les plages plus sombres, ces accents de lumière soulignent les formes, créent un rythme et orientent le regard. Le contraste entre les vastes étendues de rouge et les figures finement détaillées, riches en ornements et en matière, confère à l’œuvre une beauté à la fois somptueuse et harmonieuse, caractéristique de la laque traditionnelle. Bien que Repos réunisse de nombreux motifs porteurs de significations symboliques diverses, l’œuvre ne produit aucune impression d’ostentation. Elle ouvre plutôt sur un univers raffiné, harmonieux et paisible. Les deux femmes se reposent avec insouciance au milieu du paon, du phénix, des orchidées, des papillons, des pêches et de l’arbre ancien. Chaque figure possède sa propre beauté et son propre caractère, tout en contribuant à une sensation générale de sérénité, de quiétude et de bon augure. La valeur profonde de Repos ne tient donc pas seulement à la beauté de ses motifs et de son langage plastique, mais aussi à l’univers spirituel auquel aspire Hoàng Tích Chù : celui d’un être humain libre de se reposer au milieu de choses belles et porteuses de bonheur. La sérénité de cet instant de repos constitue à la fois le sentiment fondamental qui imprègne toute l’œuvre et la valeur esthétique que Hoàng Tích Chù a su créer à travers son propre langage pictural. Note ¹ Selon le témoignage de Hoàng Tích Trí, fils du peintre Hoàng Tích Chù, les deux modèles féminins de Repos seraient Hoàng Diệu Trinh, épouse de l’artiste, et la sœur aînée de celle-ci. Trong tác phẩm Nghỉ ngơi, họa sĩ Hoàng Tích Chù (1912 - 2003) đưa người xem bước vào thế giới nghệ thuật của sự an nhiên, tốt lành. Trên nền son đỏ rực rỡ, hai người phụ nữ Việt Nam mặc áo dài là hình tượng trung tâm giữa chim công, chim phượng, những cánh bướm, hoa lan, quả đào, quả hồng, con mèo và gốc cây cổ thụ. Người ngồi cầm quạt trên một tấm chiếu nhỏ, người đứng bên gốc cây đưa tay chải mái tóc dài. Chim công xòe đuôi đậu trên cành cây khô, chim phượng đang bay phía trên, đầu hướng xuống các nhân vật, trong khi ba cánh bướm chập chờn trên bụi lan. Trong ý niệm đời sống và văn hóa truyền thống người Việt, những hình tượng mang tính biểu tượng thường được đặt trong những trật tự riêng, không phụ thuộc vào hiện thực. Vậy điều gì khiến Hoàng Tích Chù lựa chọn và kết hợp những hình tượng ấy? Phải chăng ông muốn diễn tả ý nghĩa cát tường, phú quý trong sự nghỉ ngơi thong thả hay đơn giản là đưa vào tranh những gì mình yêu thích? Và điều gì đã khiến những hình tượng quen thuộc ấy trở thành một tác phẩm hội họa có vẻ đẹp riêng? Trong tác phẩm Nghỉ ngơi, nếu tách riêng từng hình tượng, chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy những ý nghĩa vốn đã được định hình trong văn hóa phương Đông. Chim công tượng trưng cho vẻ đẹp lộng lẫy, phú quý; chim phượng là linh điểu gắn với đức hạnh, quyền quý, thái bình; hoa lan biểu trưng cho sự thanh cao, tao nhã; bướm gợi mùa xuân và tình duyên; quả đào gắn với sự trường thọ và những điều tốt lành. Nhưng nếu chỉ dừng ở những cách giải nghĩa ấy, bất cứ tác phẩm nào sử dụng những hình tượng tương tự cũng sẽ có nội dung gần như nhau. Giá trị riêng của bức tranh vì thế không nằm ở phép cộng những ý nghĩa biểu tượng, mà ở chính mối quan hệ được họa sĩ tạo ra giữa các hình tượng. Chim công không đứng trên mặt đất mà xòe đuôi trên cành cây khô. Vẻ đẹp rực rỡ, mềm mại của bộ lông được đặt bên những đường cành khẳng khiu, trơ trụi, tạo tương quan thị giác giàu cảm xúc. Những cánh bướm bay trên bụi lan, nối kết hoa và cánh bướm trong một nhịp chuyển động nhẹ nhàng. Phía trên, chim phượng với đôi cánh dang rộng, chiếc đuôi dài uốn lượn và đầu hướng xuống, dường như bao quát toàn bộ cảnh tượng bên dưới. Sự xuất hiện đồng thời của công và phượng cũng tạo nên một tương quan thú vị. Một loài chim có thật trong tự nhiên, một linh điểu được sáng tạo từ trí tưởng tượng của con người; một con đậu trên cành cây, một con bay giữa khoảng không. Vẻ đẹp hiện thực và vẻ đẹp lý tưởng cùng hiện diện, vừa về vị trí, vừa bổ sung cho nhau về khả năng gợi mở ý nghĩa. Bên cạnh những hình tượng mang ý nghĩa cao quý thì con mèo, chiếc quạt, tấm chiếu nhỏ và những quả đào (quả hồng) lại đem đến cảm giác gần gũi của đời sống. Hai người phụ nữ không tham gia vào một câu chuyện cụ thể, không hướng ánh mắt hay cử chỉ về phía nhau. Mỗi người như đang sống trong một khoảnh khắc riêng tư, thong thả nghỉ ngơi tận hưởng một thế giới được bao quanh bởi vẻ đẹp của thiên nhiên và những điều tốt lành. Ở trạng thái này, tính “tài tử, phong lưu”1 của Hoàng Tích Chù đã tìm thấy điểm chạm khi không nhất thiết phải vẽ sự giàu sang để nói về phú quý, cũng không cần minh họa một điển tích để thể hiện những ý nghĩa cát tường. Những hình tượng được lựa chọn bởi vẻ đẹp của chính chúng, bởi sự phong phú của hình dáng, đường nét và khả năng đem đến những cảm xúc thẩm mỹ. Từ đó, họa sĩ sáng tạo nên một thế giới vừa gần gũi với đời sống, vừa giàu tưởng tượng về cái đẹp để thưởng ngoạn đã được lý tưởng hóa. Một đặc điểm khác, Hoàng Tích Chù là ông thường lựa chọn khuôn tranh gần vuông hoặc hình vuông. Với sự cân bằng giữa chiều ngang và chiều dọc, khuôn hình này tạo điều kiện để ông tạo hình nhân vật và chi tiết theo nhiều hướng vận động khác nhau mà không nhất thiết phải phụ thuộc vào một không gian có chiều sâu. Trong Nghỉ ngơi, hai người phụ nữ tạo nên hai mảng hình lớn với những tư thế đối lập. Người ngồi có dáng thu gọn, những đường cong của chân, tay và chiếc quạt tạo thành một cấu trúc khép kín. Người đứng, thân hình kéo dài, hai cánh tay đưa lên đầu, mái tóc buông xuống, tạo nên những nhịp chuyển động theo chiều thẳng. Hai hình tượng không có sự giao tiếp trực tiếp nhưng được chủ đích liên kết bằng những yếu tố tạo hình ở khoảng giữa chính là con chim công. Chim công với chiếc cổ vươn cao, bộ lông xòe rộng tạo nên một mảng hình giàu nhịp điệu, đồng thời kết nối hai nhân vật. Gốc cây cổ thụ với những cành vươn lên, phân nhánh về phía phải tạo thế đối trọng với những đường cong mềm mại của hình người, cánh chim và hoa lá. Những cánh bướm cùng bụi lan ở phía trái và chim phượng phía trên tiếp tục tạo nên những nhịp điệu nối tiếp, đưa thị giác người xem nhịp nhàng di chuyển trên toàn bộ bề mặt. Mặc dù có nhiều chi tiết nhưng bố cục không tạo cảm giác chật chội. Các hình tượng được phân bố với những khoảng cách và mật độ khác nhau, giữa chúng là những khoảng nền son đỏ có vai trò vừa phân tách, vừa kết nối các hình tượng trong không gian mang tính ước lệ. Đây là một tư duy trang trí được vận dụng rất chủ động của riêng Hoàng Tích Chù. Tính trang trí không chỉ biểu hiện ở hoa văn, họa tiết hay những hình tượng mang ý nghĩa truyền thống, mà nằm ngay trong cách họa sĩ tổ chức đường nét, hình thể, mảng màu và khoảng trống. Chính nhờ sự tự do ấy, những hình tượng tưởng chừng không cùng thuộc một không gian hiện thực vẫn tạo thành một bố cục hài hòa, có nhịp điệu và trật tự riêng. Bao trùm gần như toàn bộ bề mặt là sắc son đỏ rực rỡ. Trên nền đỏ ấy, những mảng đen, nâu, xanh thẫm cùng những diện sáng, màu trắng của chất gắn là vỏ trứng được phân bố theo tương quan đậm nhạt, vừa tả sắc, vừa tạo hình. Khi tạo thành những mảng lớn trên trang phục, chiếc quạt và cánh phượng; khi là hoa văn, đường nét, những chấm nhỏ trên bộ lông chim công, cánh bướm, hoa lá, tạo nên hệ thống điểm sáng và mảng sáng trải khắp bề mặt. Những khoảng sáng ấy được đặt trong tương quan với các mảng màu trầm, làm nổi bật hình thể, tạo nhịp điệu và dẫn dắt thị giác. Sự tương phản giữa những khoảng nền son đỏ rộng lớn với các hình tượng giàu chi tiết, hoa văn và chất cảm chất liệu của sơn truyền thống đã đem lại cho tác phẩm vẻ đẹp vừa lộng lẫy vừa hài hòa. Dù tác phẩm gồm nhiều hình tượng với những ý nghĩa biểu tượng khác nhau, Nghỉ ngơi không mang lại cảm giác phô trương mà đem đến một thế giới thanh nhã, hài hòa và yên bình. Hai người phụ nữ ung dung trong những sinh hoạt đời thường, giữa chim công, chim phượng, hoa lan, bướm, quả đào và gốc cây cổ thụ. Mỗi hình tượng mang một vẻ đẹp, một trạng thái riêng nhưng cùng góp phần tạo nên cảm thức về sự an nhiên, thanh thản và những điều tốt lành. Vì thế, giá trị sâu xa của Nghỉ ngơi không chỉ nằm ở vẻ đẹp của hình tượng và ngôn ngữ tạo hình, mà còn ở thế giới tinh thần Hoàng Tích Chù hướng tới: con người được thảnh thơi nghỉ ngơi giữa những thứ đẹp đẽ và tốt lành. Sự an nhiên trong khoảnh khắc nghỉ ngơi ấy vừa là tinh thần cốt lõi bao trùm toàn bộ tác phẩm, vừa là giá trị thẩm mỹ được Hoàng Tích Chù sáng tạo bằng ngôn ngữ hội họa của riêng mình. Chú thích: 1. Theo lời kể của ông Hoàng Tích Trí – con trai họa sĩ Hoàng Tích Chù, nguyên mẫu của hai nhân vật nữ trong tác phẩm Nghỉ ngơi là bà Hoàng Diệu Trinh - vợ họa sĩ - và người chị gái của bà.

估價:$112,212

查看所有物品來自Millon & Associés或Arts & Graphics